Duże organy i pozytyw organowy w Archikatedrze
Oliwskiej
 Wielkie
organy oliwskie powstały z inicjatywy ostatniego opata z czasów
Rzeczypospolitej Jacka Rybińskiego (1740-1782), wielce zasłużonego w
rozbudowie klasztoru i kościoła, miłośnika sztuki. Za jego rządów
założono w Oliwie chór i zespół muzyczny. On też zwrócił uwagę na
zdolności Johanna Wulffa, wnuka organmistrza Johanna Georga. Zadowolony
z efektów pracy Wulffa przy małych organach wysyła go w trzyletnią
podróż do Niemiec i Holandii na nauki u najwybitniejszych organmistrzów.
W 1763 roku Johann Wulff wraca do Oliwy, wstępuje do zakonu cystersów
jako brat Michał i rozpoczyna pracę przy budowie organów oliwskich.
Trwały one 25 lat. W 1788 roku instrument
 posiadał
83 rejestry, 5 100 piszczałek oraz mechaniczną trakturę gry i rejestrów.
Piszczałki wykonane zostały z drewna lipowego, dębowego i jodłowego,
część odlano z cyny. Największe mają około 10 metrów, najmniejsze
kilkanaście centymetrów. Umieszczone zostały półeliptycznie i
wielokondygnacyjnie, największe basowe zostały ustawione przed
balustradą chóru, w ten sposób możliwe stało się wkomponowanie organów w
wąską nawę kościoła. Od czterech do siedmiu kalikantów obsługiwało
czerpaki i miechy wprowadzające strumień powietrza do instrumentu.
 W
latach 1791-1793 gdański organmistrz Fryderyk Rudolf Dalitz przeniósł
stół gry na bok chóru i przekonstruował trakturę organów. Pierwszy
generalny remont organy przeszły w latach 1863-1865. Wtedy to
organmistrz Friedrich W. Kaltschmidt skonstruował nowy kontuar, trakturę
i wiatrownice oraz dodał jeden rejestr. Największe zmiany zaszły przy
renowacji organów w latach 1934-1935. Organmistrz Józef Goebl powiększył
je do 101 głosów (wraz z małymi organami), zmienił trakturę na
elektro-pneumatyczną, wymienił kontuar i połączył kablem elektrycznym
duże organy z małymi. Po drugiej wojnie światowej naprawiano zniszczenia
dokonane w 1945 roku przez wojska sowieckie i dodano do rejestrów
dzwony. W latach 1966-1968 firma Kamińskich z Warszawy sprowadziła
pięciumanuałowy stół gry, uzupełniła brakujące głosy w wielkich organach
i dobudowała pozytyw w lewym przęśle nawy głównej. Posiada on dziewięć
rejestrów. Przy jego budowie wzorowano się na instrumentach tego typu z
XVII wieku.
 Ma
on neobarokowy wystrój.
Obecne organy oliwskie to trzy instrumenty
posiadające razem 113 głosów (87 – organy duże, 17 – organy małe, 9 –
pozytyw) i 7876 piszczałek. Organy charakteryzują się bogactwem
brzmienia. Można na nich wydobyć dźwięki naśladujące śpiew ptaków, bicie
dzwonów, szum wiatru, plusk wody, pomruki niedźwiedzia a nawet głos
ludzki – vox humana. Muzyka z dużych organów może być odbita jak echo,
zagrane przez małe organy oddalone o 65 metrów.
Obudowane one są rokokowym prospektem z czasów
Johanna Wulffa. Filary i przód empory zdobione są bluszczem,
 kwiatami,
wazami i postaciami aniołów. Cały monumentalny prospekt organowy zdobi
bogata dekoracja snycerska. Dwadzieścia pięć figur aniołów, w tym
jedenaście dużych, w ruchomych dłoniach poruszanych przez wiatrownice
trzyma trąbki, rogi i dzwonki. Słońca, księżyce i gwiazdy na szczytach
prospektu w trakcie gry kręcą się. W głębi, centralnie umieszczony
witraż przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem ożywia całą
kompozycję. Snycerka w odcieniach brązu, z delikatnie użytym złotem
pokrywającym słońca i instrumenty trzymane przez aniołów kontrastuje z
białym rokokowym portalem przedsionka archikatedry.
Zdzisław Skrago
Harmonogram koncertów organowych |
